Telomeret e shqiptarëve
Ҫdo qelizë e trupit tonë ka një
bërthamë brenda së cilës gjenden kromozomet që përmbajnë genet tona. Kromozomet
janë të përbërë nga dy “krahë” në ekstremet e të cilëve janë telomeret, që janë
njësi të vogla ADN-je të cilët sa herë që qelizat tona përsëriten shkurtohen pak në mënyrë të natyrshme. Duke u
shkurtuar pak nga fundi, mund të arrihet ne konkluzion se ҫdo qelizë e re që
lind, lind pak më “e vjetër” se paraardhësja e saj. Në këtë mënyrë numri i
ndarjeve ose mekanizmi i plakjes është i programuar, e për rrjedhojë gjatësia
dhe mirëqenia e telomereve mund të jenë rregullues të orës biologjike, jo të
asaj kronologjike. Pavarësisht kësaj
rezulton se gjatësia e telomereve mund të shkurtohet më shpejt nga faktorë
stresues si: depresioni, traumat fizike dhe psikike, madje edhe obesiteti.
Universiteti i Harvardit sapo ka shtuar në këtë listë edhe ankthin. Sipas këtij
studimi personat me nivel të lartë ankthi fobik ose paniku prezantojnë telomere
më të shkurtër.
Studimet gjenetike, që nuk ekzistojnë
në Shqipëri, do të na jepnin pasqyrimin e një realiteti tjetër përsa i përket
gjendjes shëndetësore dhe moshës biologjike të popullsisë tonë. Nëse vuajtjet
kronike e ankthi shkaktojnë një dëmtim të parakohshëm të ADN-së, ҫrregullim dhe
plakje të telomereve, mundet, që mosha biologjike e mijëra qytetarëve shqiptarë
të ketë probleme serioze. Mënyra jonë e të jetuarit aq e ngarkuar me stres
psikologjik dhe duhanpirje, stres politiko-social, pasiguri të gjithanshme, dhe
panik, jo vetëm frikë për të ardhmen, kequshqyerje dhe mungesë ushtrimi fizik,
padyshim që përshpejton shkurtimin e telomereve, dhe të jetës. Shkurtimi i
telomereve është vërejtur në patologji të ndryshme, si në disa tipe të
kancerit, kardiopati koronare, hipertensioni, diabeti dhe artriti.
Ndërkohë të gjithë vuajmë pasojat e
stresit, të pasqyruara në mendje dhe trup nëpërmjet patologjive të ndryshme. Stresi
bllokon zonat e trurit përgjegjëse për zgjidhjen e problemeve. Shkakton një
shtrembërim të asaj që ndodh dhe interpretimit që i bëjmë realitetit. Frenon
optimizmin dhe ka një efekt shkatërrues në nivel social: stresi është shkaku
kryesor i humbjes së empatisë. Ankthi ndërkohë është frikë jo rracionale
kundrejt diҫkaje reale ose fiktive, frike se në të ardhmen diҫka nuk do të
shkojë mirë dhe paaftësi për të zgjidhur një problem në momentin aktual.
Keqmenaxhimi i kohës është faktor tjetër kryesor i shkaktimit
të stresit. Individualisht mund të vëreni qindra njerëz që enden të papunë në kërkim
të realizimit të ëndrrave të tyre nëpërmjet bisedave të kafeneve, basteve apo
edhe drogës ndokush edhe në pritje të shansit të jetës, për të vjedhur diҫka
apo për të rrezikuar jetën pa ia ditur vlerën, e aq më pak të jetës së dikujt
tjetër që mund të kryqëzohet. Qindra të tjerë, të punësuar kryesisht në zyra
shtetërore, vuajnë pa e ditur e në heshtje, stresin e humbjes së kohës dhe marrjen e një page të pamerituar. Koneksioni
i vazhdueshëm në internet mban trurin nën stresin absurd të informacionit pakufi,
krejtësisht të panevojshëm dhe më të rinjtë nga ky stimulim i tejskajshëm
humbin jo vetëm kohën. Një studim i Universitetit të Granadës, në Spanjë, mbi “Neuroplasticitetin
dhe të Mësuarit”, arriti në konkluzione të qarta se mbistimulimi jo vetëm
shkakton probleme në menaxhimin e stresit por ndikon edhe në procesin e vëmendjes
dhe të mësuarit.
Një mungesë e madhe formimi dhe edukimi në njëzet e pesë
vitet e fundit ka shkaktuar padyshim një humnerë në shoqërinë tonë. Për të përballuar
aktivitetin e madh cerebral të nevojshëm në ditën tona duhet një përgatitje
graduale dhe inteligjente. Por paradoksalisht ne kemi bërë të kundërtën kaq
vite, në mënyrë aq barbare saqë shpesh më duket sikur jemi pjesë e një eksperimenti
social makabër. Akoma humbim qindra orë pune me informacione të kota, të rreme
dhe jo produktive ndërkohë që një agresivitet ngjethës shfaqet që në fazën e
parë të komunikimit duke mbyllur rrugët e tjera të evolucionit. Njerëzit nuk
duan të ndryshojnë, dhe ky vërehet shpesh si problem kolektiv. Individualizmi
duket sikur ju siguron gjithҫka, por në fakt është një paqe relative, toksike,
jetë mbi një minë me sahat.
Në mes të këtij kaosi të gjithanshëm, është e këshillueshme të
ndalemi njëherë, jo të bëhemi pjesë e vorbullës. Të bëhet një punë prodhuese
reale, sadopak, por e vërtetë, dhe pa egoizëm por me dashurinë e pasionin e
trashëguar nga të parët tanë për punën dhe nderin. Kjo do të na bënte më të
lumtur, jo vetëm për një ҫast. Kur stresi të pushton, sepse ke “të drejtë” për
diҫka, dhe ke frikë se humbet kontrollin, mjafton të ndalesh të shohësh me zemër
gjërat e vogla, të cilat shpejt bëhen diҫka e madhe dhe e rëndësishme. Sepse
lumturia konsiston në të bërit një vepër arti me jetën tonë e për këtë duhet
kohë, qetësi, hapësirë, vëmendje e paqe. Të gjithë këta përbërës janë tretur e
zhdukur nga jetët e mijëra njerëzve. Duhet ndalur një ҫast për një meditim a një
lutje, e të mos shqetësohemi më për gjithҫka por t’i lëmë vend zemrës të veprojë
ajo. Me qindra rreth nesh do prodhojnë mendime stresuese, do i shprehin pa e
kuptuar ende se jeta është aq shkurtër dhe të papërgjegjshëm për efektin
shkatërrues të komenteve të tyre negative do të vazhdojnë të këmbëngulin në
mungesë të plotë kontrolli. Aq dinë. Në fund të fundit stresi nuk do të
egzistonte ndërmjet nesh nëse disa nuk do të prodhonin vazhdimisht mendime
stresuese e shumë të tjerë të ndikoheshin prej tyre. Zgjidhja më e mirë do të
kalojë nga të mësuarit e menaxhimit të stresit dhe të efektit shkatërrues që ka
mbi organizmin, në mënyrë të tillë edhe telomeret tona do të na jepnin
mundësinë e një jete biologjike korresponduese me atë kronologjike, që
llogaritet e dyfishon mesataren e saj.
Dr. Erion
Hiluku
Fizioterapist, Pedagog.
www.shekulli.com.al
13.maj 2016
No comments:
Post a Comment